Film, žica, Srebrenica
11 teza o srpskoj filmskoj laži
0. Krajem 2008. godine medijskim prostorom “bivše Jugoslavije” prostrujila je vijest iz Beograda: snimat će se igrani film o Jasenovcu (u nastavku Jasenovac). Iako se u ovom trenutku za tu produkciju ponajviše vežu nepoznanice, ovim tekstom želim potcrtati jednu stvar: Jasenovac će biti laž. Tačnije, Jasenovac ne može a da ne bude laž. Ovim tekstom želim upozoriti na uzroke njegove lažnosti.
1. Spektakularna vijest da bi u snimanju Jasenovca mogli sudjelovati Steven Spielberg i Robert de Niro kao da je trebala skrenuti pažnju s daleko važnije stvari: sa same pozicije s koje je Jasenovac najavljen. Najava, naime, uopće nije stigla iz filmske branše, nego iz sfere visoke politike: “Predsednik Srbije Boris Tadić i premijer Republike Srpske Milorad Dodik načelno su se dogovorili da se snimi film o ustaškom logoru Jasenovac. Država Srbija i Republika Srpska finansiraće ovaj projekat za koji je prikupljena ogromna istorijska građa.” Naravno, to da političari na različite načine sudjeluju u oblasti kulturne proizvodnje – posebno filmske – sve je samo ne novo; nisu li Tadić i Dodik na identičan način stali i iza filma Sveti Georgije ubiva aždahu? No, upravo na pozadini te očigledne sličnosti između Georgija i Jasenovca upadljivijom postaje ključna, nesvediva razlika između njih: u slučaju Georgija, kao paradigmatičnog “filmskog projekta od nacionalne važnosti”, političari su bili predstavljeni kao ona instanca moći koja se pridružuje produkciji koju su ipak planirali i pokrenuli filmski radnici. Odnosno, kod Georgija se još moglo reći da političari nisu mogli ne podržati produkciju kada su ih filmski radnici uvjerili u njezinu važnost, odnosno kada su im je ponudili kao nešto što se nije moglo odbiti. Najava Jasenovca uvodi obrat: ovaj put su političari ti koji bez ikakvog krzmanja nastupaju kao pozvani da obznane snimanje jednog filma. Sada su filmski radnici ti koji su u poziciji da ne mogu odbiti ovu ponudu.
2. Lako je predvidjeti komentar koji bi upozorio na ‘pravo stanje stvari’, tj. na to da je predstava o filmskim stvaraocima koji od političara traže potporu za svoje projekte samo najobičniji privid koji skriva bljutavu istinu da su, zapravo, političari ti koji po pravilu donose najvažnije odluke u kinematografiji. Ipak, ovaj mogući prigovor promašuje poantu u mjeri u kojoj previđa društvenu važnost samog privida: dakle, sve i da je ovaj argument činjenično tačan, tj. sve i da su filmski radnici zapravo najobičniji pijuni političara, to ne dovodi u pitanje činjenicu da se tek s Jasenovcem odričemo samog privida koji tu istinu prikriva. Odnosno, sve i da iza Georgija stoji Dodikov i Tadićev poziv Srđanu Dragojeviću i Lazaru Ristovskom, političari su tek povodom Jasenovca odlučili odbaciti i posljednju simboličku iluziju o integritetu filmskih stvaralaca. Otud najava Jasenovca označava početak (ili kraj početka?) nove epohe u srbijanskoj kinematografiji. To više nije epoha u kojoj je država morala pomagati kinematografiju, nego epoha u kojoj država razmetljivo stavlja do znanja da u bilo kom trenutku može pobiti svaku pretpostavku o autonomnosti kinematografije ili integritetu filmskih stvaralaca.
3. Pišući prethodne retke, pobojao sam se očiglednosti: nije li sve ovo sasvim bjelodano, ne otkrivam li toplu vodu? Odlučivši to provjeriti, pogledao sam kako je najavu Jasenovca dočekala srbijanska filmska kritika. Koliko mi je poznato, najopširniji komentar sročio je Dimitrije Vojnov, jedan od vodećih “novih kadrova” filmske kritike srpske, te ga pod naslovom “Kominike 18: Jasenovac” objavio na svom blogu (4. 1. 2009). Tu čitamo da ovog kritičara i scenaristu brinu dvije stvari u vezi s “idejom Republike Srpske da zajedno s maticom (sic!) Srbijom” snimi Jasenovac. Prvo, Republika Srpska dosad je financirala samo one filmove (Turneja i Georgije, u kojima Vojnov vidi ništa manje nego “novi talas našeg ratnog spektakla”) koji negativno ili uz dosta relativizacije govore o srpskoj ulozi u Prvom svetskom ratu odnosno nedavnom ratu u Bosni. Dok je rat u Bosni još uvek svež, pa se ni sama matica Srbija prema njemu nije tačno opredelila, Prvi svetski rat je inače zvanično tretiran kao odbrambeni rat u kome je Srbija bila žrtva, a sama Republika Srpska bi imala vitalni interes da oba ova filma govore o pozitivnom srpskom učešću u tim ratovima, pošto je Prvi svetski rat oslobodio prostor današnje Republike Srpske od austrougarskih kolonizatora dok je nedavni rat u Bosni omogućio da Republika Srpska nastane kao entitet. Međutim, RS čini upravo suprotno i finansira filmove koji u propagandnom smislu rade protiv nje i daju za pravo onima koji je smatraju “genocidnom tvorevinom”. Ali, ako bi neko – možda upravo Vojnov, koscenarist Mi nismo anđeli 3? – i napisao scenarij u kojem bi historijske traume Prvog i Drugog svjetskog rata trebale pružiti neku vrstu opravdanja za nastanak Republike Srpske u 1990-im, ostaje pitanje ko bi režirao film po takvom scenariju. To je druga stvar koja brine: “poznajući praksu Republike Srpske, lako bi moglo da im se omakne da angažuju reditelja koji će u priči u Jasenovcu prikazati ustaše kao pozitivce.” (Zato je Spielberga možda i najbolje zaobići: nije li naslovni junak njegovog filma nacista koji spašava Jevreje!) Vojnov se ne usteže obznaniti listu svojih fantazija o tome ko bi sve mogao režirati Jasenovac: Oliver Stone, Paul Greengrass, Danny Boyle, Kevin MacDonald, Jim Sheridan, Alfonso Cuaron, Atom Egoyan, Paul Verhoeven, Volker Schlöndorff i Werner Herzog. Diskutirajući o ovom spisku, Vojnovljev kolega – još jedan “novi kadar” – Dejan Ognjenović je oprezniji: “uz sve divljenje [za Herzoga], ne znam baš da li bi mu hrvatski, stipetićki gen u njemu dopustio da se za ovo i zainteresuje a kamo li da ga dubinski odradi (sic!).” Prema Ognjenoviću, “Dodikovu listu” sigurno bi dobro ‘odradili’ Andrzej Zulawski ili Richard Stanley, čiji su genetskih kvaliteti, izgleda, izvan svake sumnje.
4. Ako na Dodik-Tadićevu najavu Jasenovca, “novi kadrovi” filmske kritike počnu čeprkati po genomu eda bi odredili ko i kako taj film treba snimiti, to nije samo neosporiv dokaz da se na pozicijama filmskih kritičara u srbijanskim medijima danas nalaze blune koje filmu prilaze i s pozicija krvi i tla. Mnogo važnije, to je dokaz da se te blune na svojim kritičarskim pozicijama održavaju zahvaljujući upravo ideologiji krvi i tla, dakle istoj onoj ideologiji koja je Dodika i Tadića i navela na zamisao o Jasenovcu. Baš kao i u politici, imperativ Srpske Stvari postao je vrhunskim vjeruju u filmskoj kritici srpskoj. Pišući o filmu Šejtanov ratnik, Ivan Velisavljević (pogađate, i on “novi kadar”), u njemu prepoznaje djelo nove generacije filmaša koja bi srpskom filmu trebala donijeti “Normalnost”. Šta je glavna odlika te željene Normalnosti srpskog filma? To je, prema Velisavljeviću, ona Normalnost u kojoj će suprotnosti postojati zajedno, skladno pomirene: u [Šejtanovom ratniku] se Emir Kusturica i Nebojša Pajkić nalaze … pod zajedničkim imenom “Emir Pajkić”. Zašto? Zato što je, očigledno, reditelju [Stevanu] Filipoviću, kao i potpisniku ovih redova, stalo da jednom kaže kako su u njegovom autorskom svetu podjednako važni i Emir Kusturica … i Nebojša Pajkić, iako među njima … već dugo vlada nepomirljivi sukob. Kako su, u jednom trenutku, na naše živote snažno i pozitivno uticali i Bora Čorba i Teofil Pančić, i da zbog toga ‘ladno mogu da se pojave u istom filmu … To je Normalnost u kojoj ćemo moći da budemo zdravo duhoviti i različiti, i da, uprkos neslaganjima, mirno diskutujemo o tome šta nam je vredno, a šta ne. Eto glavne ideološke funkcije onoga što novi kadrovi zovu “novim srpskim filmom”: on bi ‘ladno trebao stvoriti nekakvog fantomskog Teofila Čorbu kao utjelovljenje Nove Srpske Normalnosti, koje bi trebalo staviti tačku na sve ideološke antagonizme. Nova Srpska Normalnost bi trebala doći u srpski film na mjesto “kukumavčenja nad ‘crnim devedesetima’, umesto idolopokloničkog patetisanja pred ‘grandioznošću nacionalne istorije’, umesto bespogovornog opredeljivanja između ‘levice’ i ‘desnice’, palamuđenja o režimu, herojima, istorijskoj istini i vaskolikom pomirenju partizana i četnika” (Velisavljević). Naravno, daleko zanimljivije od ovog poziva na uvođenje Normalnosti kao prevazilaženja ideoloških razlika, jeste to da je ta vrsta Normalnosti kapilarno prožela srbijansko društvo: navijači Partizana i Zvezde nose četnička znamenja, Kusturica spaja antiglobalizam s feudalizmom a Tita s Dražom, dok Vojnova i Ognjenovića čitamo i u e-novinama i Betonu. Uostalom, i kada je srbijanska kinematografija u pitanju, Emir Pajkić i Teofil Čorba su sve samo ne iznimke. Sve srpsko što je bilo zavađeno izmirilo se i izljubilo još u završnici Mi nismo anđeli 2, ako to već nije uradilo u tunelu u Lepim selima. Čak su i nezavršeni srbijanski filmovi propagirali Normalnost-koja-spaja-suprotnosti: sjetimo se kako je Isidora Bjelica najavila da će se u njezinom propalom projektu o Dragi Mašin ili tako nečemu, (‘ladno?) ljubiti Vendi i Bebi Dol, baš kao što su se u njezinom debitantskom uspjehu Dorćol-Menhetnu ljubili srpski Dorćol i još srpskiji Manhattan.
5. Ipak, da bi se uopće moglo govoriti o Normalnosti koja bi trebala izliječiti sve te nenormalne srpske antagonizme, prvo je trebalo ocrtati, ograničiti samo to polje nacionalne stvari, tj. morala je biti povučena granica između “srpskog” i “nesrpskog”. Ta je granica u suvremenoj historiji podignuta metodama koje sažima poznati uzvik “Nož žica Srebrenica!”, dakle kroz genocid koji su planirale i počinile političke elite koje su se pozivale na ideologiju srpstva. Otud taj genocid nije naprosto jedan od srpskih problema, antagonizama koji se mogu potisnuti Normalnošću. Taj genocid je svojevrsni “izvorni grijeh”, ono što je isključeno da bi se polje srpstva pred nama ukazalo kao nešto što može i treba biti normalizirano. U okviru tog polja, genocid ostaje neiskaziv. Ako se čini da bi Teofil Čorba mogao riješiti antagonizme poput “Tadić ili Koštunica”, “Exit ili Guča”, “Dragojević ili Kusturica”, kod genocida bi bio potpuno nemoćan. Između ostalog i zato jer se pitanje genocida ne može artikulirati u ili-ili obliku. Tu izbora nema.
6. Za filmsku kritiku srpsku, baudrillardovski kazano, genocid se nije niti desio. Rat u Bosni naprosto je građanski rat s kojim Beograd nema veze, a sve te omarske i markale naprosto su proizvodi (pro)muslimanske propagande. Najmorbidniju ilustraciju ovog stava nalazimo u dokumentarnim filmovima Mihaila P. Ilića o ratu u Bosni, nagrađenima na Beogradskom festivalu dokumentarnog i dugometražnog filma. Filmom Presuda, Ilić je “razotkrio” da je reportaža TV kuće ITN o logorašima u Trnopolju zapravo najobičniji montažni trik, “bezočna fabrikacija” koja je “Srbima donela novu, opet nezasluženu kaznu” (Božidar Zečević u svom panegiriku Presudi). U dokumentarcu Markale, Ilić je na sličan način, u najsvjetlijoj tradiciji Radovana Karadžića i Riste Đoge, masakr na Markalama raskrinkao kao spektakularnu inscenaciju zločina, koja je uz pomoć starih leševa i lutki nesumnjivo trebala na nedužne Srbe opet navući kakvu nezasluženu kaznu.
7. Vrag će ga znati kako je Ilić reagirao kada je vidio Škorpioni-spomenar, dokumentarni film Lazara Stojanovića. Kao reditelj koji je zbog subverzivne montaže u Plastičnom Isusu onomad završio na robiji, Stojanović je jedan od glavnih junaka Ilićeve knjige Serbian cutting. Premijerno prikazan aprila 2007. godine, Škorpioni su dosad najznačajniji film o genocidu u Bosni. Najveći dio ovog 55-minutnog dokumentarca čine VHS snimci koje su pripadnici odreda Škorpioni načinili dok su ratovali u Bosni. Snimci dosežu svoju mračnu kulminaciju u scenama egzekucije šestorice Bošnjaka koje su Škorpioni zarobili u istočnoj Bosni. Azmir Alispahić, Safet Fejzić, Sidik Salkić, Smajil Ibrahimović, Juso Delić i Dino Salihović pali su kao žrtave škorpionskog snuffa. Snuff – zato jer njihovu egzekuciju kamera Škorpiona nije naprosto “reporterski” registrirala, nego je u njima izravno sudjelovala. Njihova egzekucija izrežirana je upravo za tu kameru. Nakon što odstrijele prve žrtve, Škorpioni naređuju preživjelima da mrtva tijela prenesu na drugu lokaciju, kamerman naređuje budućim žrtvama da zauzmu određene položaje kako bi što bolje kadrirao njihova ubistva. Čujemo kako neko od Škorpiona dobacuje: “Valter brani Sarajevo!” Ukratko, srpska verzija Funny games.
8. Nakon projekcije filma Škorpioni-spomenar na London School of Economic and Political Science krajem januara 2009. godine, iz posljednjih redova sale javio se neko ko je producenticu filma Natašu Kandić, koja je bila prisutna na projekciji, optužio za antisrpsku propagandu. Jer, upitao je kritičar, tu jeste prikazana smrt šestorice ljudi, ali šta ćemo sa zločinima nad Srbima, zločinima koji nisu prikazani u filmu, a znamo da ih je bilo, i prije posljednjeg rata. Šta je, dakle, s ustaškim zločinima za vrijeme Drugog svjetskog rata, šta je s Jasenovcem? Prvo prikažite Jasenovac, širi historijski kontekst, kako bismo razumjeli šta stoji iza postupaka Srba u ratovima 1990-ih… Ili, kako to sroči Vojnov u “Kominikeu 18”, Jasenovac je “verovatno ključn[i] događa[j] za objašnjavanje mnogo čega o Srbima u dvadesetom veku.”
9. Politički kapital “Jasenovca” teško je precijeniti čak i u vremenu kada je najskuplja srpska reč “Kosovo”. Zahvaljujući “Jasenovcu”, danas nije potrebno poricati Srebrenicu. Uzvik “Nož žica Srebrenica!” nije signal poricanja ili nijekanja, nego upravo trijumfalnog uživanja u zločinu za koji se vrlo dobro zna da je počinjen. Promatrano iz sjene Srpske stvari, da biste uživali u genocidu počinjenom u vaše ime, dovoljno je taj genocid staviti u historijsku perspektivu, “kontekstualizirati”, što znači usporediti s “Jasenovcem”.
10. Govorim ovdje o “Jasenovcu”, a ne naprosto o Jasenovcu, da bih potcrtao razliku između autentičnog povijesnog zločina u tom logoru smrti, i načina na koji ga danas koriste političke elite Republike Srpske i Srbije. Jer, njih Jasenovac kao najmasovnije i najokrutnije stratište na prostoru Jugoslavije u Drugom svjetskom ratu niti ne zanima: on za njih ima vrijednost jedino kao moneta u dnevnopolitičkim potkusurivanjima. “Jasenovac” je nešto čime Tadić i Jeremić trlja nos Zagrebu kada ovaj pred Međunarodnim sudom podigne tužbu za genocid počinjen na teritoriju Hrvatske u 1990-im. “Jasenovac” je nešto čime Dodik maše kada Evropa počne obilježavati 11. juli. Pritom, samo naizgled paradoksalno, Dodik i Tadić danas frenetično grle Jasenovac iz istog inog razloga iz kojeg u njega odbijaju otići hrvatski kardinali i bleiburški usmjereni hrvatski političari: u pitanju su samo lice i naličje iste fascinacije. U tom smislu, “Jasenovac” je šifra dubokog, neraskidivog srpsko-hrvatskog mrzoljublja.
11. Eto zašto bez obzira na to ko ga režirao i ko u njemu igrao, Jasenovac ne može a da ne bude laž. “Jasenovac” je danas temeljna laž srpske nacionalne – kako političke, tako i filmske – fantazije o Srbima kao vrhunskim žrtvama, u mjeri u kojoj služi kao zabrana kritike ekspanzionističke politike Beograda u 1990-im, i u mjeri u kojoj za njim posežu oni koji žele zanijekati odgovornost Srbije i Republike Srpske za genocid nad “nesrbima” u Bosni i Hercegovini.
